Szogun – co to za tytuł i co oznacza?

Szogun, poprawniej także siogun, był wojskowym władcą Japonii, który przez stulecia sprawował realną władzę w imieniu cesarza. W języku potocznym tym słowem określa się też osobę przebojową, cwaniacką i lubiącą dominować. Skąd wzięły się oba znaczenia? Wyjaśnia to historia tytułu, jego japońska wymowa oraz współczesne użycie.

Co oznacza słowo szogun?

Określenie „szogun” pochodzi od japońskiego shōgun. W polszczyźnie spotyka się również zapis „siogun”, bliższy japońskiej wymowie. Początkowo był to tytuł wojskowy nadawany dowódcy armii cesarskiej, lecz z czasem stał się nazwą dziedzicznego władcy wojskowego Japonii.

Pełna forma tytułu brzmiała sei’i taishōgun, czyli „wielki naczelny wódz do pokonania barbarzyńców”. Słowo „barbarzyńcy” odnosiło się pierwotnie przede wszystkim do Ajnów zamieszkujących północne obszary Japonii. Tytuł pojawił się w źródłach pod koniec VIII wieku, a w 1192 roku cesarz Go-Shirakawa nadał go Minamoto no Yoritomo.

Szogun nie był początkowo monarchą. Został nim w praktyce dopiero wtedy, gdy wojskowi przywódcy przejęli administrację, podatki, armię i kontrolę nad feudalnymi panami.

W znaczeniu historycznym szogun oznaczał więc zwierzchnika sił zbrojnych i faktycznego władcę kraju. Rządy takiego przywódcy nazywano bakufu, co dosłownie znaczy „rząd namiotowy”. Nazwa nawiązywała do namiotu dowódcy podczas wypraw wojennych, a później zaczęła oznaczać cały wojskowy aparat państwa.

Jaka była różnica między szogunem a cesarzem?

W dawnej Japonii istniał szczególny podział władzy. Cesarz Japonii uchodził za potomka bogini słońca Amaterasu i symbol ciągłości państwa. Jego autorytet miał charakter religijny, ceremonialny oraz prawny.

Szogun rządził natomiast na co dzień. Dowodził armią, nadzorował daimyo, rozdzielał lenna, ustalał podatki i wydawał przepisy. Formalnie działał jako delegat cesarza, lecz dysponował własnym wojskiem i administracją, dlatego to on podejmował najważniejsze decyzje polityczne.

W epoce Tokugawa cesarz pozostawał w Kioto, podczas gdy Edo stało się centrum wojska, finansów i zarządzania państwem. Można powiedzieć, że cesarz nadawał władzy tradycyjną prawomocność, a szogun posiadał środki, by tę władzę wykonywać.

Jak powstał szogunat?

Pierwszy trwały szogunat utworzył Minamoto no Yoritomo po zwycięstwie w wojnie Gempei. W 1192 roku otrzymał od cesarza tytuł szoguna i ustanowił ośrodek rządów w Kamakurze, z dala od dworu w Kioto.

Od tego momentu Japonia funkcjonowała jako państwo o dwóch poziomach władzy. Cesarstwo zachowywało formalną ciągłość, natomiast wojskowi przywódcy kontrolowali ziemię, samurajów i dochody. Ten model przetrwał w różnych odmianach aż do XIX wieku.

Trzy najważniejsze szogunaty

Historycy wyróżniają trzy główne okresy rządów wojskowych: Kamakura, Ashikaga oraz Tokugawa. Ich pozycja nie zawsze była równie silna, lecz każdy opierał się na zależnościach między szogunem, samurajami i daimyo.

Najdłużej działał szogunat Tokugawa. Tokugawa Ieyasu zwyciężył w bitwie pod Sekigaharą w 1600 roku, a trzy lata później cesarz nadał mu tytuł szoguna. Tak rozpoczęła się epoka Edo, trwająca do 1868 roku.

Kim był Tokugawa Ieyasu?

Tokugawa Ieyasu został założycielem szogunatu Tokugawa i historycznym pierwowzorem pana Toranagi z powieści Jamesa Clavella oraz serialu „Szōgun”. Po zwycięstwie nad przeciwnikami stworzył scentralizowany system, który ograniczał samodzielność daimyo i utrzymywał kraj w długim okresie pokoju.

Jego siedzibą było Edo. Miasto rozbudowano wokół potężnego zamku, a kolejni władcy z rodu Tokugawa utrzymywali kontrolę między innymi przez obowiązek okresowego pobytu daimyo przy dworze szoguna. W ten sposób możni musieli ponosić wysokie koszty i trudniej było im zorganizować bunt.

William Adams i serialowy John Blackthorne

William Adams był angielskim pilotem i nawigatorem, który w 1600 roku dotarł do Japonii na holenderskim statku „Liefde”. Jego losy zainspirowały postać Johna Blackthorne’a. Adams zdobył zaufanie Tokugawy Ieyasu, ponieważ znał europejską politykę, żeglugę i budowę okrętów.

W 1605 roku otrzymał status hatamoto, czyli bezpośredniego wasala szoguna. Nadano mu także lenno o dochodzie około 300 koku oraz dom na półwyspie Miura. Japończycy znali go jako Miura Anjin, co oznaczało „pilota z Miury”.

William Adams nie był szogunem. Służył Tokugawie jako doradca, tłumacz informacji o Europie oraz człowiek posiadający wiedzę o statkach i nawigacji.

Kiedy zakończyły się rządy szogunów?

W połowie XIX wieku szogunat Tokugawa osłabiały problemy gospodarcze, niezadowolenie społeczne i naciski państw zachodnich. W 1854 roku Japonia podpisała pierwszy traktat ze Stanami Zjednoczonymi, a kolejne umowy wymusiły otwarcie portów dla cudzoziemców.

W latach 1867–1868 ostatni szogun, Tokugawa Yoshinobu, przekazał władzę cesarzowi. Restauracja Meiji zniosła instytucję szogunatu i rozpoczęła budowę nowoczesnego, scentralizowanego państwa. Cesarz odzyskał wtedy nie tylko symboliczne znaczenie, lecz także pozycję centrum administracji.

Japonia szybko zreorganizowała armię, system podatkowy i podział terytorialny. Konstytucję ogłoszono w 1889 roku, a dawne posiadłości feudalne zastąpiono strukturą podporządkowaną rządowi centralnemu.

Co znaczy szogun w języku potocznym?

Współczesne, slangowe użycie ma niewiele wspólnego z japońską historią. „Szogun” może oznaczać osobę, która wszędzie jej pełno, dużo wie, zachowuje się przebojowo i próbuje przewodzić grupie. Czasem słowo opisuje też cwaniaka, krzykacza albo kogoś, kto przesadnie się popisuje.

Znaczenie zależy od tonu wypowiedzi. Może być żartobliwe, ale bywa również złośliwe, zwłaszcza gdy rozmówca chce wskazać na czyjąś zarozumiałość lub nachalne zachowanie.

Przykłady brzmią naturalnie w takich sytuacjach:

• „Ale z niego szogun, w jeden dzień załatwił pięć spraw i jeszcze pojechał do Warszawy”.
• „Ten szogun znowu się popisuje przed całą grupą”.
• „Nie udawaj szoguna, każdy ma tu coś do powiedzenia”.
• „Ona zna wszystkie plotki, prawdziwy szogun z tej koleżanki”.

Warto odróżnić ten slang od terminu historycznego. W jednym przypadku chodzi o wojskowego władcę Japonii, w drugim o osobę dominującą, głośną lub sprytną. Sam tytuł szoguna został zniesiony w 1868 roku, lecz słowo nadal występuje w nazwach książek, filmów i seriali.