Fejk – co to znaczy i jak go rozpoznać?

Fejk to coś nieprawdziwego, co ma uchodzić za prawdziwe – na przykład zmyślona wiadomość, przerobione zdjęcie albo konto podszywające się pod inną osobę. Żeby go rozpoznać, sprawdź źródło, datę, autora, kontekst materiału i potwierdzenie w niezależnych mediach. Przeczytaj, jak poprawnie używać tego słowa i oceniać podejrzane treści w Internecie.

Co znaczy słowo fejk?

„Fejk” to potoczne określenie czegoś fałszywego, podrobionego lub celowo wprowadzającego w błąd. Słowo pochodzi od angielskiego fake, które może oznaczać udawanie, podrabianie, fałszowanie, a także podróbkę lub oszustwo. W polszczyźnie internetowej termin rozpowszechnił się wraz z rozwojem komunikacji online.

Można powiedzieć, że dana informacja jest fejkiem, gdy zawiera zmyślone fakty albo przedstawia prawdziwe zdarzenie w fałszywym kontekście. Tak samo określa się nieoryginalny produkt, na przykład podrobioną bluzę, oraz osobę, która podszywa się pod kogoś innego. Synonimami są między innymi: oszustwo, podróbka, fałszywka, nieprawda i ściema.

Fejk oznacza coś nieprawdziwego, co ma uchodzić za autentyczne – może być informacją, zdjęciem, filmem, przedmiotem albo kontem internetowym.

Jak odmieniać fejk?

Rzeczownik „fejk” występuje najczęściej w rodzaju męskozwierzęcym, oznaczanym skrótami m2 i m3. W liczbie pojedynczej poprawne formy to: fejk, fejka, fejkowi, fejkiem, fejku. W liczbie mnogiej używa się między innymi wyrazów: fejki, fejków, fejkom, fejkami i fejku lub fejki w wołaczu.

Przykłady brzmią naturalnie: „To był fejk”, „Nie nabieraj się na fejka”, „Ktoś posłużył się fejkiem”. Rzadziej spotyka się angielską formę „fake”, szczególnie w tekstach dotyczących mediów i języka internetowego.

Fejk a fake news – jaka jest różnica?

„Fejk” ma szerokie znaczenie, natomiast fake news dotyczy przede wszystkim fałszywej lub zmanipulowanej wiadomości publikowanej w mediach. Taki przekaz może powstać przez całkowite wymyślenie wydarzenia, zmianę znaczenia prawdziwego faktu albo połączenie autentycznego zdjęcia z nieprawdziwym opisem.

Fałszywe wiadomości często służą wywołaniu określonej reakcji. Ich autor może chcieć zdobyć pieniądze, zwiększyć zasięg, wpłynąć na poglądy polityczne albo skierować uwagę odbiorców na wybraną sprawę. Szybkość publikowania i udostępniania treści sprawia, że błędna informacja potrafi dotrzeć do tysięcy osób, zanim ktokolwiek ją zweryfikuje.

Manipulacja zdjęciowa

Obraz silnie wpływa na ocenę wiarygodności wiadomości. Manipulacja zdjęciowa może polegać na cyfrowym dodaniu broni do fotografii protestujących, którzy pierwotnie trzymali wyłącznie transparenty. Innym zabiegiem jest wykorzystanie prawdziwego ujęcia z innego miejsca i czasu, a następnie przedstawienie go jako ilustracji bieżących wydarzeń.

Zdjęcie nie zawsze zostało całkowicie przerobione. Czasem fałszywy jest tylko podpis, data albo opis sytuacji. Właśnie dlatego sama obecność fotografii nie potwierdza prawdziwości całej publikacji.

Jak rozpoznać fejka w Internecie?

Podejrzana treść zwykle wywołuje silne emocje – strach, oburzenie, zachwyt lub poczucie zagrożenia. Taki przekaz zachęca do natychmiastowego udostępnienia, ale nie podaje rzetelnego źródła. Czy wiadomość nadal wydaje się wiarygodna, gdy odłożysz emocje na bok?

Przed przekazaniem materiału dalej sprawdź kilka konkretnych elementów:

• autora publikacji oraz jego wiarygodność,
• datę i miejsce opisywanego wydarzenia,
• adres strony i dane kontaktowe redakcji,
• czy inne niezależne źródła potwierdzają tę samą informację.

Źródło, data i kontekst

Najpierw otwórz pełny tekst, a nie tylko nagłówek widoczny w mediach społecznościowych. Krzykliwy tytuł może sugerować sens, którego nie ma w artykule. Zwróć uwagę na błędy językowe, brak autora, niejasne pochodzenie materiału oraz odsyłacze prowadzące do pustych albo podejrzanych stron.

Zdjęcie można sprawdzić przez wyszukiwanie obrazem. Wyniki często pokazują, że fotografia pochodzi sprzed kilku lat lub przedstawia inne wydarzenie. Przy filmach warto odszukać pełne nagranie, ponieważ krótki fragment może zmieniać wymowę wypowiedzi.

Fejkowe konto

Fałszywy profil podszywa się pod istniejącą osobę, wykorzystując jej fotografię, imię, nazwisko albo login. Może publikować komentarze w jej imieniu i kontaktować się ze znajomymi. W takim przypadku należy porównać historię konta, datę jego założenia, listę znajomych oraz sposób pisania z profilem należącym do prawdziwej osoby.

Przykładowe zdanie „To nie ja, to jakiś fejk” odnosi się właśnie do takiego podszywania. Nie warto odpowiadać na prośby o pieniądze, kody dostępu ani skany dokumentów wysyłane z niezweryfikowanego profilu.

Przykłady użycia słowa fejk

W codziennej rozmowie termin funkcjonuje jako rzeczownik. Możesz powiedzieć: „Ta cała akcja to fejk”, „Nie nabrałem się na tego fejka” albo „Ktoś wysłał fejka na grupę”. W odniesieniu do produktu zdanie „Ta bluza jest fejkiem” oznacza, że nie jest oryginalna.

W mediach społecznościowych spotyka się też określenia „puścić fejka” i „wysłać fejka”. Oznaczają opublikowanie lub przesłanie fałszywej treści. Ich potoczny charakter pasuje do rozmów internetowych, lecz w tekście urzędowym lepiej użyć słów „fałszywa informacja”, „podróbka” albo „oszustwo”.

Przykład dotyczący 5G

W 2019 roku Anna Streżyńska skomentowała nagranie opublikowane na YouTube. Film sugerował, że partia Prawo i Sprawiedliwość rozstała się z byłą minister cyfryzacji z powodu jej protestu przeciw technologii 5G. Streżyńska wyjaśniła, że Polska Strategia 5G powstała pod jej patronatem, więc przedstawiona teza była nieprawdziwa.

Ten przypadek pokazuje, jak działa fake news. Materiał może wyglądać jak komentarz polityczny, lecz opierać się na zmyślonym związku między osobą, wydarzeniem i technologią. O wiarygodności nie decyduje forma filmu, tylko możliwość potwierdzenia zawartych w nim twierdzeń.

Dlaczego ludzie wierzą w fejki?

Fałszywa treść łatwiej zyskuje uwagę, gdy pasuje do wcześniejszych przekonań odbiorcy. Emocjonalny obraz lub krótki film może zastąpić sprawdzanie faktów – szczególnie gdy materiał pochodzi od znajomej osoby. Mechanizm ten wykorzystywano także przed epoką Internetu, lecz media społecznościowe znacznie przyspieszyły tworzenie i powielanie przekazów.

Przykładem są teorie podważające lądowanie Apollo 11 na Księżycu. Stwierdzenie, że misja była fejkiem, stanowi użycie tego słowa w odniesieniu do teorii spiskowej. Samo powtarzanie takiej tezy nie tworzy dowodu, a fotografie i nagrania trzeba analizować razem z ich pochodzeniem oraz datą.

Projekt badawczy poświęcony manipulacji zdjęciowej bada, jakie elementy fotografii najbardziej wpływają na ocenę jej autentyczności. Chodzi między innymi o przedstawione osoby, przedmioty i sytuację. Wyniki takich analiz pomagają wskazać obrazy, które mają dużą siłę perswazyjną, a przez to mogą być często wykorzystywane w kampaniach dezinformacyjnych.