Szczewa – co to znaczy i skąd pochodzi to słowo?

Słowo „szczewa” w śląskiej gwarze oznacza przede wszystkim jelita wypełnione kaszanką, czyli farszem na krupniok, a w slangu kibicowskim stało się obraźliwym przezwiskiem kibiców Górnika Zabrze. Wzięło się ono z połączenia śląskiego określenia na jelita z kibicowskimi opowieściami i rywalizacją Ruchu Chorzów z Górnikiem. Jeśli chcesz dokładnie wiedzieć, co to słowo znaczy, jak ewoluowało i skąd biorą się sprzeczne wersje jego pochodzenia, przeczytaj cały artykuł.

Co znaczy „szczewa” w śląskiej gwarze?

W punktach gastronomicznych na Śląsku i w tradycyjnych masarniach słowo „szczewo” oznacza bardzo konkretny produkt – jelito, do którego wpuszcza się farsz na krupniok, czyli śląską kaszankę. Chodzi więc nie o samą kaszankę, ale o „osłonkę” – jelito wypełnione mieszanką kaszy, krwi i mięsa. W liczbie mnogiej mówi się „szczewa”, stąd łatwo przejść z rzeczownika na określenie grupy ludzi.

W części wypowiedzi pojawia się jeszcze jedno, potoczne znaczenie – „szczewo” jako „odpad”, „coś gorszej jakości”. Takie użycie łączy się z tym, że jelita długo uchodziły za mniej szlachetną część mięsa. To podwójne znaczenie – konkretne (jelita) i oceniające (odpad, coś marnego) – bardzo szybko zaczęło kusić kibiców szukających przezwisk na rywali.

Szczewo w gwarze śląskiej to przede wszystkim jelito z farszem na krupniok, a w przenośni – coś gorszego, „odpad”.

Jak „szczewa” stały się przezwiskiem kibiców Górnika?

W środowisku piłkarskim „Szczewa” funkcjonuje dziś jako prześmiewcze określenie kibica Górnika Zabrze, a w liczbie mnogiej – całej grupy fanów. Najczęściej używają go kibice Ruchu Chorzów, czyli największego rywala Górnika w śląskiej rywalizacji. W dyskusjach internetowych padają jednoznaczne zdania w stylu: „Ksg – szczewo – dla tych co nie wiedzą, szczewo to nic innego jak jelito […] nazwa wzięła się z tego, że kiedyś do biletów w Zabrzu dorzucali krupnioka i bułkę”.

Część chorzowskich fanów powtarza więc anegdotę, według której nazwa narodziła się z „legendarnego” zestawu: bilet na mecz Górnika + krupniok + bułka za 5 zł. W tej wersji zestaw miał przyciągać ludzi na stadion, a kibice Ruchu ochoczo ochrzczili wtedy fanów z Zabrza „szczewami”, czyli tymi od jelita z kaszanką. Motyw krupnioka doskonale pasował do śląskiej codzienności – stąd szybko zyskał siłę opowieści powtarzanej z pokolenia na pokolenie.

Czy krupnioki faktycznie dawano z biletami?

W kibicowskim internecie trwa spór, czy opowieść o krupnioku przy bilecie to fakt, czy mit. Jedni piszą, że „sam znajomy z Górnika mi tak mówił”, sugerując, że krupnioki były bardzo tanie albo wręcz gratis, inni – często deklarujący, że „jeżdżą na mecze Górnika” – stanowczo temu zaprzeczają. Padają komentarze w stylu: „Bilety faktycznie kosztowały wtedy 5 zł, ale żadnych krupnioków nikt nikomu do biletów nie dawał”.

W praktyce mamy więc klasyczny mechanizm miejskiej legendy: część środowiska traktuje bilet 5 zł z krupniokiem jako realną akcję marketingową, druga część mówi o „farmazonie puszczonym w świat”. Niezależnie od tego, kto ma rację, właśnie połączenie śląskiego jedzenia (krupniok) z masową frekwencją na Górniku sprawiło, że „szczewa” doskonale „przykleiły się” do zabrzańskich kibiców w narracji rywali.

„Szczewa” jako riposta na „śmierdzieli”?

Na forach pojawia się też druga interpretacja: według części fanów Górnika, „Szczewo” to na siłę wymyślona przez Ruch riposta na popularne w całej Polsce „śmierdziele”. „Śmierdziele” (albo „smrody”) to stare, obraźliwe określenie kibiców Ruchu, a jego genezę tłumaczy się na dwa sposoby: fetorem z oczyszczalni ścieków Klimzowiec, która spuszczała nieczystości do rzeki Rawy płynącej tuż za stadionem, albo… „brudnymi barwami” – niepranymi szalikami, zdobyczami z wypadów.

W tej optyce kibice Ruchu mieli poczuć, że określenie „śmierdziele” zbyt mocno się przyjęło, i szukali własnej kontrwagi. Wtedy sięgnięto po śląskie „szczewo” i przeniesiono je na fanów Górnika. Część osób z Chorzowa ironicznie wyśmiewa takie tłumaczenie, pisząc, że teoria o „ripostach wymyślanych na siłę” jest sama w sobie absurdalna – ale fakt, że w ogóle o tym dyskutują, pokazuje, jak żywy jest temat przezwisk po obu stronach.

Wokół „szczew” ścierają się dwie wersje: legenda o bilecie z krupniokiem i teoria o riposcie na przydomek „śmierdziele”.

Jak „szczewa” funkcjonują dziś w kulturze kibicowskiej?

Dziś „Szczewa” jako przezwisko kibiców Górnika pojawia się w przyśpiewkach, na forach i w rozmowach, zwłaszcza gdy głos zabierają fani z Chorzowa. W odpowiedzi zabrzanie używają z kolei określenia „smierdziele” wobec Ruchu, co znów pokazuje wzajemne „odbicie lustrzane” wyzwisk. W dyskusjach przewijają się też koszulki typu „łowcy smierdzieli” po stronie Górnika i „anty szczewo” po stronie Ruchu – oba hasła przenoszą język z trybun na gadżety, wzmacniając go w obiegu.

Ciekawy jest kontrast między obraźliwymi przezwiskami a sposobem, w jaki kibice mówią o sobie. Fani Górnika podkreślają hasło: „no ultras, no hooligans, only Torcida”, chcąc zbudować jedną wspólną tożsamość pod szyldem Torcidy Górnika Zabrze. Część internautów nazywa to „propagandą” czy „wymyślaniem historii”, ale sam fakt, że slogan jest cytowany i dyskutowany, świadczy o jego wadze dla społeczności.

Równolegle w rozmowach pojawiają się inne przykłady przydomków – „Paprykarze” Pogoni Szczecin, „Cebulorze” KKS Kalisz, „Warchoły” Radomiaka, „Rowery” Stali Stalowa Wola czy „Pszczółki” Jagiellonii Białystok. Wszystkie pokazują ten sam proces: codzienny produkt, lokalna cecha lub fragment historii przeradza się w żywy symbol, czasem dumny, czasem szyderczy. „Szczewa” idealnie wpisują się w ten wzór, bo łączą śląską kuchnię z emocjami stadionu.

Co warto wiedzieć o języku – od „jelita” do „szczewa”?

Polski słownik języka polskiego definiuje jelito dość sucho jako „najdłuższą część przewodu pokarmowego”. W praktyce to, co dla lekarza jest po prostu częścią układu trawiennego, dla masarza i kucharza staje się naturalną osłonką do wyrobów mięsnych. Na tym tle śląskie „szczewo” jest konkretyzacją – nie każde jelito, ale jelito już wypełnione kaszanką, gotowe, by trafić do wędzarni.

W technologii mięsa precyzyjnie odróżnia się różne rodzaje osłonek: jelita wieprzowe, jelita wołowe i jelita baranie. Te ostatnie – po odpowiednim przygotowaniu (płukaniu, moczeniu przez około 0,5–1 godziny i dłuższym, nawet 10-godzinnym moczeniu w świeżej wodzie) – służą do produkcji wyrobów takich jak kabanosy czy frankfurterki. Takie jelita są elastyczne, wytrzymałe i pozwalają „oddychać” wędlinom podczas obróbki termicznej.

Jelito w języku ogólnym to część ciała, w gwarze i masarstwie – konkretna osłonka do krupnioka, kabanosa czy frankfurterki.

Ta techniczna, mięsna warstwa znaczeniowa sprawia, że przejście od „jelita z kaszanką” do obraźliwego „szczewa” wobec kibica jest dla kogoś z regionu bardzo naturalne. W jednym słowie spotykają się anatomiczny opis, masarski fach, śląska kuchnia i piłkarska rywalizacja. Dlatego „szczewa” nie są pustym wymysłem – są zakorzenione w realnym słowie „szczewo”, które wciąż żyje w śląskiej mowie.

Jak „szczewa” wpisują się w rywalizację Górnika z Ruchem?

Rok 2024/2026 przypomniał wielu osobom, jak głęboko sięga tradycja Górnika Zabrze. Klub sięgnął po trofeum po 54 latach, zdobył siódmy Puchar Polski i dołożył pierwsze od 38 lat nowe trofeum do klubowej gabloty, grając finał STS Pucharu Polski z Rakowem Częstochowa na PGE Narodowym w Warszawie. Zwycięstwo 2:0 po bramkach Roberto Massimo i Maksymа Chłania, czerwonej kartce dla Jonatana Brauta Brunesa i pochwałach dziennikarzy z różnych mediów (od TVP Sport i Canal+ Sport po sport.pl, weszlo.com czy Radio ZET) umocniło obraz „Wielkiego Górnika” w oczach nowego pokolenia.

W takim klimacie każde przydomek – także obraźliwy – zaczyna ważyć więcej. Dla wielu kibiców Ruchu użycie określenia „Szczewa” wobec Górnika staje się częścią „walki na słowa”, przeciwwagą dla historycznych „śmierdzieli”, a zarazem sposobem na zaznaczenie, że to oni mają swoje, własne, śląskie przezwisko na rywala. Dla fanów Górnika to z kolei powód, by mocniej akcentować własną tożsamość: Torcida, biało-niebiesko-czerwone barwy, śląskie korzenie i piłkarskie sukcesy.

W praktyce „szczewa” są więc więcej niż tylko śmiesznym słowem z Internetu. Łączą gwary śląskie, tradycyjną kuchnię (krupniok, kaszanka, jelita), kibicowskie mity o bilecie z krupniokiem i realną, historyczną rywalizację dwóch najgłośniejszych śląskich klubów. To dlatego, gdy dziś zapytasz na Śląsku „co to znaczy szczewa?”, usłyszysz zwykle dwie odpowiedzi naraz: „jelita z kaszanką” i „kibic Górnika z przezwiska rywali”.